arthik abhiyan
ad banner Mango Tech Digital Marketing Solution

अहिलेका अधिकांश शिक्षण पद्धति परिवर्तन गर्नुपर्छ

Aug 1, 2019  
अन्तरवार्ता
Image Not Found
डा. मीनाक्षी दाहाल, बालमनोविज्ञ

बालबालिकाको शिक्षण सिकाइ पद्धतिबारे शिक्षाक्षेत्रमा बेला बेला चर्चा र बहस हुने गरेको छ । विद्यालयमा अहिले विद्यमान शिक्षण शैली बालमैत्री नभएको टिप्पणी समेत कतिपय शिक्षाविद्को छ । प्रारम्भिक बाल विकास क्षेत्रमा करीब २० वर्ष अनुभव बटुलिसकेकी डा. मीनाक्षी दाहाल भने सिकाइ पद्धति नै परिवर्तन गर्नुपर्ने धारणा राख्छिन् । शिक्षा संकायबाट प्रारम्भिक बाल विकास विषयमा विद्यावारिधि गरेकी उनी बालबालिकाले अध्ययन गर्ने विद्यालय र घरको वातावरण अनुसार उनीहरूको सिकाइ विकास हुने बताउँछिन् । बालबालिकालाई स्वतन्त्र हिसाबले खेल्न, लेख्न दिँदा छिटो सिक्ने, तर गृहकार्य मात्र दिने, घोकाउने जस्ता सिकाइ पद्धतिले उनीहरूको मनोविज्ञानमा नकारात्मक असर पार्ने उनको शोधपत्रको निचोड छ । प्रस्तुत छ, प्रारम्भिक बाल विकास, बाल मनोविज्ञान, सिकाइ पद्धति लगायत विषयमा रहेर डा. दाहालसँग आर्थिक अभियानकी ममता थापाले गरेको कुराकानीको सार :

बालबालिकाको मनोभावना कसरी बुझ्नपर्छ ?
शुरूमा बालबालिकाको भावना कस्तो छ भनेर शिक्षक तथा अभिभावकले बुझ्न जरुरी छ । यो अनुभव पार गरेका जो कोहीले यसलाई बुझ्नुपर्छ । मानिस स्वभावैले स्वतन्त्रता चाहन्छ । बच्चाहरू पनि यस्तै चाहन्छन् । ३ वर्षदेखि ५ वर्षको बालबालिकामा आत्मविश्वास हुन्छ । आपूm जे पनि गर्न सक्छु भन्ने उनीहरूलाई लाग्छ । उनीहरूलाई बुबा–आमाले गरेजति म पनि गर्न सक्छु भन्ने हुन्छ । तर यो भावनाको बुझाइ आमाबुबामा नहुँदा उनीहरूको आत्मबल घट्छ । अभिभावकले ‘यसो गर्नुपर्छ’, ‘तिमीले गरेको भएन’ भन्दा उनीहरू भावनात्मक रूपमा कमजोर बन्न सक्छन् । त्यसैले उनीहरूको आत्मविश्वास बढ्ने कुरा गर्नुपर्छ । यसका लागि उनीहरूलाई स्वतन्त्र छाड्नुपर्छ । उनीहरूलाई सक्दैनौ भनेर दुरुत्साहन गर्नुहुँदैन । 

अभिभावक तथा शिक्षक शिक्षिकाले बालबालिकालाई कसरी मार्गदर्शन गर्नुपर्छ ?
बालबालिकाको रुचि बुझ्नुप¥यो । उसको काम, भावनामा दबाब पर्नेगरी आफ्ना विचार राख्नु भएन । उनीहरूलाई भाषाका प्रारम्भिक वर्ण, अक्षर वा शब्द लेखाउन जबरजस्ती गर्नु हुँदैन । यस्तो बेलामा उसलाई शीप सिकाउनुपर्छ । अक्षर लेख्न भन्दा पनि लेख्ने शीप विकास गर्ने जस्ता क्रियाकलाप गराउनुपर्छ । चित्रकथा दिने, कथा भन्ने र बोल्न लगाउने गर्नुप¥यो । 

प्रारम्भिक बाल विकासमा बालबालिकालाई कस्तो शिक्षण पद्धति अवलम्बन गर्नुपर्ला ?
अहिले अवलम्बन गरिएका धेरैजसो शिक्षण पद्धति बाल मनोभावना विपरीत छन् । अब यो शैली परिवर्तन गर्नुपर्छ । क्रियाकलापमा आधारित शिक्षण सिकाइ हुनुपर्छ । बच्चालाई ए, बी, सी, डी जस्ता वर्ण वा कलम, पुस्तक जस्ता शब्द कण्ठ गराएर भन्दा पनि खेलाएर, गीत गाएर, नचाएर वा उसको चाहनाअनुसारको क्रियाकलापबाट सिकाउनुपर्छ । उनीहरूलाई सिकाउँदा बढीभन्दा बढी सामग्रीको प्रयोग गर्न जरुरी छ । 

अहिलेको शिक्षण पद्धतिमा सुधार आवश्यक छ त ?
एकदम छ । केही समयअघि ‘अर्ली ग्रेड रिडिङ प्रोग्राम’ले गरेको अध्ययनअनुसार ३ कक्षामा सहभागी विद्यार्थीमध्ये केहीले खर्रर पढ्न सकेनन् । नेपाली विषयमै उनीहरू कमजोर भएको पाइयो । किनकि हाम्रो सिकाउने शैली नै सही भएन । तरीका ठीक नभएपछि जति खर्च गरे पनि उपलब्धि हुँदैन । बालबालिकालाई सानो उमेरमा विद्यालय पठाइयो भने धेरै पढ्छन् भन्ने गलत बुझाइ छ । बच्चाले गर्भदेखि नै सिक्न शुरू गर्छ र घरमा बस्दा आमाबुबाले गरेको काम देखेर समेत उसको सिकाइ विकास भइरहेको हुन्छ । विद्यालयका भुइँमा गलैंचा बिछ्याएर बच्चालाई बसाएर मात्र बालमैत्री शिक्षा हुँदैन । सिकाइको वातावरण नै उसको इच्छाअनुसार हुनुपर्छ । बच्चालाई पढ्न मन छैन भने जे गर्न मन छ, त्यो गर्न दिनुपर्छ । 

कक्षामा विषयगत शिक्षण छ । अधिकांशको किताब पढ्ने, किताबकै लेख्ने सार्ने भन्ने बुझाइ छ । यो गलत शैली हो । बच्चाले सिक्दा गणित, विज्ञान फरक फरक सिक्दैनन् । उनीहरूले समग्रमा सिक्छन् । जस्तै– बल खेल्दै गन्ती गर्दै गणित, त्यो बल कति माथि गयो भनेर विज्ञान र यस्तै अन्य विधिबाट भाषाबारे उनीहरूको ज्ञान बढाउन सकिन्छ । ८ कक्षासम्मका  बालबालिकालाई क्रियाकलाप गरी सिकाउँदा प्रभावकारी हुन्छ । आज दिनभरमा विद्यार्थीले विषयगत के के सिक्छन् भनेर शिक्षकको तयारी हुनुपर्छ । बालबालिकालाई पुस्तक पढ्न होइन, पढ्ने शीप सिकाउन जरुरी छ ।  बालबालिकाले जुनसुकै वातावरण, व्यक्तिको अनुहार, रूख–बिरुवा पढ्न जान्नुप¥यो, किताबमा रहेको अक्षर मात्र घोक्ने होइन । अहिले हाम्रा बालबालिकालाई पठाउने शैली परम्परागत छ ।  किताबमै सीमित छ, उसले अध्ययन गर्ने व्यावहारिक ज्ञान छैन । त्यसैले अहिलेको अध्ययनशैली पढाइमा सहयोगी बनेको छैन ।

बालबालिकाको नेतृत्व विकास कसरी गर्न सकिन्छ ?
गुहकार्यको विकल्पमा शिक्षकले ‘भोलि तिमीलाई मनपर्ने किताब ल्याऊ’, ‘मनपर्ने विषयमा भन’ भन्दा शिक्षकसँग विद्यार्थी सहभागी हुन पाउँछ । उसले यसरी भन्दा आफू खुशी भएको महसूस गर्छ । यसले उसको नेतृत्व विकास र कल्पना गर्ने क्षमता बढ्छ, जसले बालबालिकाको स्मरणशक्ति पनि बढाउँछ । यो नै उनीहरूको सृजनशीलता हो । यसले उनीहरूलाई नेतृत्वदायी बनाउँछ । यस्ता वैकल्पिक क्रियाकलापबारे थाहा भए पनि लागू गर्ने/गराउनेबारे शिक्षक र अभिभावकले सोच्दै सोचेनन् । 

बालबालिकालाई गृहकार्य दिइन्छ । यसो नगरे उनीहरूले पढेको बिर्सिन्छन् भन्ने मानसिकता छ । यो कत्तिको सही हो ?
धेरै अभिभावकले यस्तो भनेको सुन्छु । उनीहरूको दोष नै त नभनौं, तर ती अभिभावकले दिनभर थाकेका छोराछोरीलाई  घरमा पुनः पढ्न–लेख्न दबाब दिनुहुन्न भन्ने बुझ्नुपर्छ । यसका लागि अन्य तरीका अपनाउन सकिन्छ । अभिभावकले पनि राम्रै होस् भनेर गृहकार्य चाहेका हुन सक्छन् । तर उनीहरूले यो सही र गलत के हो भन्नेबारे बुझेनन् । बरु अभिभावकले बालबच्चासँग दिनभर के गरेको, के पढेको भनेर सोध्दा पनि पुग्छ । यसकारण घोकाउने र गृहकार्यको भार बोकाउने भन्दा पनि नयाँ विकल्प सोच्नुपर्‍यो । पढाइका लागि बाहिरी वातावरणमा निस्किने, खेलाउने, घुमाउने गर्नु पनि आवश्यक छ ।

मन्टेस्सोरी जस्ता अन्तरराष्ट्रिय शिक्षण पद्धतिअनुरूप सिकाइमा पनि जोड दिइएको छ । यो कत्तिको प्रभावकारी हो ?
बाहिरी मुलुकमा जे गर्‍यो, त्यही हुनुपर्छ भन्ने होइन । हाम्रा पनि असल र राम्रा अभ्यास छन् । जस्तै– हजुरबुबा/हजुरआमासँग कथा सुन्ने जस्ता अभ्यास छन् । बुज्रुकहरूबाट यस्तो सुनेका बालबालिका तीक्ष्ण बुद्धिका हुन सक्छन् । तर यसलाई हामीले क्रमशः बिर्संदै गएका छौं । हामीमा सानैदेखि किताबै पढेर, किताबै जानेर, यसैबाट राम्रो नम्बर ल्याउनुपर्छ भन्ने धारणा छ । तर उपलब्धि नै सर्वस्व होइन भनेर बुझ्न सकिएन । विद्यार्थी जान्यो कि जानेन भनेर नम्बर दिन्छौं । यसमा हाम्रो मूल्यांकन पद्धति गलत छ ।

प्रत्येक बालबालिका क्षमता, स्वभाव र प्रतिभा फरक हुन्छन् । उनीहरूसँग भिन्दाभिन्दै क्षमता हुन्छ । हामीले त्यस्तो क्षमताको मूल्यांकन गर्ने हो । प्रत्येकको क्षमतालाई एउटै टोकरीमा राख्नु भएन । बालबालिकाहरू कोही नाच्ने, कोही गीत गाउने, कोही दौडने जस्ता फरक फरक क्षमताका हुन्छन् । नेपालमा विभिन्न अन्तरर्राष्ट्रिय नामका मन्टेस्सोरी, यूरो किड्स, किज्जी लगायत संस्था सञ्चालनमा छन् । नेपालमा यस्ता संस्थाको अनुगमन गर्ने कुनै संयन्त्र छैन । वास्तवमा भन्ने हो भने यस्ता संस्थामा बच्चाको आफ्नो मातृभाषा जस्ता मौलिक भाषिक शीपको विकास हुँदैन । यसैकारण भोलि उनीहरू भाषिक दक्षतामा कमजोर हुन्छन् । यसरी शिक्षण सिकाइ पाएका बालबालिका पछि गएर न अंग्रेजीमा राम्रोसँग बोल्न–लेख्न सक्ने बन्छन्, न त नेपालीमा पोख्त हुन सक्छन् । उनीहरूमा यस्तो अधकल्चो अवस्था आउन नदिन बेलैमा सजग हुनुपर्छ ।

अहिले अधिकांश विद्यालय बालमैत्री वातावरणमा अध्यापन गरेका छौं भन्ने दाबी गर्छन् । अवस्था यस्तै छ त ?
सबै विद्यालयमा बालमैत्री वातावरण छैन । बालमैत्री भनेर बनाइएका धेरै विद्यालय पनि बालमैत्री छैनन् । बालमैत्री भन्नेबित्तिकै सम्बन्धित विद्यालयका भौतिक, शैक्षिक संरचना बालबालिकालाई केन्द्रित हुनुपर्छ । उनीहरूलाई सहज हुने बस्ने ठाउँको व्यवस्था हुनुपर्‍यो । बच्चालाई भित्र–बाहिर हिँड्न मन लाग्यो भने रोक्नुभएन । बच्चाले चाहने इच्छाअनुसारको सिकाइ वातावरण हुनुपर्‍यो ।

प्रतिक्रिया [0]
प्रतिक्रिया दिनुहोस्