arthik abhiyan
ad banner

भाइरल हेपाटाइटिसले कलेजो फेल तथा क्यान्सर हुन सक्छ

Aug 9, 2019
अन्तरवार्ता
Image Not Found
डा. भूपेन्द्र बस्नेत, कलेजो रोग विशेषज्ञ, वीर अस्पताल

विश्वमा हरेक वर्ष १४ लाख मानिस हेपाटाइटिस ‘ए’बाट संक्रमित हुने गरेका छन् । यस्तै २ करोड व्यक्ति हेपाटाइटिस ‘बी’ र १५ करोड व्यक्ति हेपाटाइटिस ‘सी’बाट संक्रमित छन् । हेपाटाइटिस भाइरलका कारण प्रत्येक वर्ष १० लाख जनाको मृत्यु हुने गरेको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् । नेपालमा बेला बेला हेपाटाइटिस ‘ई’ महामारीको रूपमै फैलिने गरेको छ । ४ वर्षअघि विराटनगरमा फैलिएको हेपाटाइटिस ‘ई’का कारण १ महीनामै ११ जनाले ज्यान गुमाएका थिए । यसै सन्दर्भमा हेपाटाइटिस रोग, यसका कारण, बच्ने उपाय लगायत विषयमा वीर अस्पतालका पूर्वनिर्देशक एवं पेट तथा कलेजो रोग विशेषज्ञ डा. भूपेन्द्र बस्नेतसँग आर्थिक अभियानका काशीराम बजगाईंले गरेको कुराकानीको सार :

भाइरल हेपाटाइटिस भनेको के हो ?
कलेजो शरीरको महत्त्वपूर्ण अंग हो । एक देखि डेढ किलोसम्मको तौल हुने यो अंग पेटको माथिल्लो दायाँ भागमा हुन्छ । हेपाटाइटिस भाइरसका कारण कलेजोमा हुने संक्रमण नै भाइरल हेपाटाइटिस हो । हेपाटाइटिस ‘ए’, हेपाटाइटिस ‘बी’, हेपाटाइटीस ‘सी’, हेपाटाइटिस ‘डी’ र हेपाटाइटिस ‘ई’ गरी हेपाटाइटिस भाइरस पाँच प्रकारको हुन्छ । ‘बी’ र ‘सी’ भाइरस एक प्रकृतिको हुन्छ भने ‘ए’ र ‘डी’ अर्को । ‘डी’ भाइरस चाहिँ ‘बी’सँगै मिसिएर बस्छ ।

हेपाटाइटिस रोग लाग्नुको कारण के हो ?
हेपाटाइटिस ‘ए’ तथा ‘बी’ दूषित खाना र पानी सेवनका कारण हुन्छ । अहिलेको समयमा (गर्मी मौसम)मा धेरै हुने हेपाटाइटिस यही हो । घरबाहिरको जथाभावी खानेकुरा खाने, अप्रशोधित पानी पिउने लगायत कारण यो रोग लाग्छ । ‘बी’ र ‘सी’ रगतको कारण हुन्छ । अरूले प्रयोग गरेका सुई, ब्लेड, नैनीलगात सामान जथाभावी प्रयोग गर्ने, जाँचै नगरी रगत लिने तथा असुरक्षित यौनसम्पर्क गर्ने आदि क्रियाकलापले यो रोग सर्न सक्छ ।

यो रोग लाग्दा कस्ता लक्षण देखिन्छन् ?
हेपाटाइटिस ‘ए’ र ‘ई’ हुँदा शुरूमा वाकवाकी लाग्ने, खान मन नलाग्ने, बान्ता हुने, पेटको माथिल्लो भाग दुख्ने, पिसाब पहेँलो हुने, आँखा पहेलो हुने जस्ता लक्षण देखिन्छन् । हेपाटाइटिस ‘बी’ र ‘सी’मा पनि सामान्यतया ‘ए’ र ‘ई’मा जस्तै लक्षण देखिन्छन् । यस्तै पेट सुन्निने, पेटमा पानी भरिने, खुट्टा सुन्निने, रगत बान्ता हुने, दिशामा रगत देखिने लगायत लक्षण देखिन्छन् । ‘बी’ र ‘सी’ भाइरसको संक्रमणले कलेजो फेल हुने र कलेजोमा क्यान्सर देखिने सम्भावना पनि हुन्छ ।

यीमध्ये सबैभन्दा खतरनाक भाइरस कुन हो ?
‘ए’ र ‘ई’ भाइरसले हुने भाइरल हेपाटाइटिस उपचारपश्चात् पूर्णतया सन्चो हुन्छ । दीर्घकालीन असर पनि देखिन्न । तर बी र सीमा चाहिँ धेरैजसो दीर्घकालीन असर देखिन्छन् । यी भाइरसको कारण विस्तारै कलेजो बिग्रँदै जान्छ र कलेजो फेल हुन सक्छ । यसले कलेजोमा क्यान्सरको खतरा समेत निम्त्याउन सक्छ । कलेजो सामान्यतया नरम हुन्छ । तर यी भाइरसले कलेजोमा सिरोसिस (कडापन) ल्याउँछ । ‘बी’भाइरसमा ‘डी’जोडिनु रोग झनै जटिल हुनु हो ।

हेपाटाइटिसको उपचार पद्धति के हो ?
हेपाटाइटिस ‘ए’ र ‘ई’मा खासै उपचार आवश्यक पर्दैन । यी भाइरसको संक्रमण फैलिए घरमा आराम गर्ने, पौष्टिक खानेकुरा खाने र विशेषज्ञसँग परामर्श गरी लक्षणअनुसारको औषधि खाने आदि काम गर्नुपर्छ । जस्तै– बान्ता हुँदा, जरो आउँदा त्यसलाई रोक्ने, टाउको दुख्दा निको पार्ने औषधि सेवन गर्नुपर्छ । ‘ए’ र ‘ई’ भाइरस हो भन्ने थाहा पाएपछि लक्षणअनुसार मेडिकलबाट औषधि लिई सेवन गर्न सकिन्छ । यद्यपि विशेषज्ञसँगको परामर्शपछि औषधि लिनु झनै बेश हुन्छ । ‘ए’ र ‘ई’ हेपाटाटिस सामान्य रोग हो । तर यो भाइरसको संक्रमण भएका एक प्रतिशत बिरामीको कलेजो फेल हुने तथा कलेजोको क्यान्सर हुने सम्भावना हुन्छ  । लक्षण कडा रूपमा देखिएमा अनिवार्य परामर्श र जाँच गर्नुपर्छ । जाँचपछि कलेजो फेल वा कलेजोको क्यान्सर भएको पहिचान भएमा औषधि सेवन र थप उपचार गर्नुपर्छ । यसरी पनि सञ्चो नभए कलेजो प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।

‘बी’ र ‘सी’ हेपाटाइटिसको उपचार कसरी हुन्छ ?
‘बी’ र ‘सी’ हेपाटाटिसका लागि रगत जाँच गरेर कलेजोको कुन भाग बिग्रिएको छ, हेरेर सोहीअनुसार औषधि सेवन गर्नुपर्छ । हेपाटाइटिस ‘बी’को लामो समय (करीब २ देखि ३ वर्ष)सम्म औषधि सेवन गर्नुपर्ने हुन्छ । ‘बी’ भाइरस कलेजोको सेलसँग डीएनएसँगै बस्ने हुँदा यसलाई पूर्णतया हटाउन सकिने सम्भावना एकदम कम हुन्छ । तर यो भाइरसबट संक्रमित बिरामी औषधि सेवन गरी स्वस्थ व्यक्तिसरह जीवनयापन गर्न सक्छ । ३ वर्षअघिसम्म ‘सी’को उपचारै हुँदैन भन्ने थियो । तर अहिले ‘सी’का लागि सोफोसभिर, हेल्पाटासभिर, डाक्लाटासभिर लगायत औषधिको उत्पादन भएको छ । यसकारण ३ देखि ६ महीना औषधि सेवन गरेर यो रोगबाट बच्न सकिन्छ ।

भाइरल हेपाटाइटिसबाट बच्न के गर्नुपर्छ ?
हेपाटाइटिस ‘ए’ र ‘ई’ हुन नदिन खानपानमा ध्यान दिनुपर्‍यो । यो रोगको कारण नै दूषित खाना र पानी हो । खुला ठाउँमा राखिएका वा जहाँ पायो त्यहाँको खाना खानुहुँदैन । सकभर घरमै बनेको खाना खानुपर्छ । उमालेको, फिल्टर गरेको स्वस्थकर पानी पिउनुपर्छ । खासगरी वर्षाको समयमा खानपिनमा सतर्कता अपनाउनुपर्छ । ‘बी’ र ‘सी’ भाइरसबाट बच्न रगत जाँचेर मात्र लेनदेन गर्नुपर्छ । अरूले प्रयोग गर्ने नेलकटर, रेजर, सिरिन्ज लगायत सामान प्रयोग गर्नुहुँदैन । गर्नेपर्दा पूर्णरूपमा निर्मलीकरण गरिएको हुनुपर्छ । सुरक्षित यौनसम्पर्क गर्नुपर्छ ।

नेपालका सन्दर्भमा कुन हेपाटाइटिसका बिरामी बढी आउने गरेका छन् ?
ठ्याक्कै तथ्यांक त छैन, तर अहिले ‘ए’ र ‘ई’ भाइरसले संक्रमित बिरामी बढी आइरहेका छन् । सामान्य भए पनि कहिलेकाहीँ यी भाइरसले महामारीको रूपसम्म लिन सक्छन् । केही समयअघि विराटनगरमा हेपाटाइटिस ‘ई’ महामारीका रूपमा फैलिएको थियो ।

कुन उमेर समूहका व्यक्तिमा यो भाइरस बढी सक्रिय हुन्छ ?
स्कूले बच्चामा ‘ए’ र प्रौढ समूहका व्यक्तिमा ‘ई’ भाइरसले बढी आक्रमण गरेको देखिन्छ । ‘बी’ भाइरस मंगोलियन जाति समूहका मानिसमा बढी देखिएको छ, उक्त जातिमा यो भाइरस बढी देखिनुको कारण चाहिँ पत्ता लागेको छैन । ‘सी’ भाइरस लागूऔषधको दुव्र्यसनमा फसेका व्यक्तिमा बढी देखिएको छ ।

कस्तो अवस्थामा बिरामी अस्पताल आउने गरेका छन् ?
हेपाटाइटिस भाइरस विदेश जान स्वास्थ्य जाँच गर्ने क्रममा कतिपयमा देखिने गरेको छ । कोही जन्डिस भएपछि आउँछन् । यस्तै केही मानिस कलेजो बिग्रिसकेको अवस्थामा पनि आउने गरेका छन् ।

यो रोगको जाँचका लागि उपकरणको उपलब्धता कस्तो छ ? नेपालको उपचारपद्धति विश्वस्तरीय छ त ?
काठमाडौंबाहिर ‘ए’ र ‘ई’ भाइरसको पनि जाँच गर्ने उपकरण सबै ठाउँमा उपलब्ध छैन । ‘बी’ र ‘सी’का लागि डीएनए र आरएनएको स्तर जाँच्नुपर्ने हुन्छ । २ वर्ष अघिसम्म यसको जाँचका लागि भारत जानुपथ्र्याे । अहिले नेपालमै हुन्छ । तर काठमाडौंबाहिर खासै राम्रो सुविधा छैन । जाँचका लागि सबै ठाउँमा उपकरण नभए पनि रोग पत्ता लागिसकेपछि नेपालमा यसको अन्तरराष्ट्रिय स्तरको उपचार हुन्छ । अन्य देशमा भएका औषधि हामीकहाँ उपलब्ध छन् । ‘ए’ र ‘ई’को अपवाद बाहेकमा त्यस्तो विशेष उपचार गर्नुपर्दैन । ‘सी’ भाइरसले संक्रमण गरेका बिरामी सन्चो हुने सम्भावना ९८ प्रतिशतसम्म छ, ‘बी’को सोभन्दा अलिकति कम छ ।

अन्त्यमा के भन्नुहुन्छ ?
स्वस्थकर खानपिन तथा जीवनशैलीमा ध्यान दिँदा यो रोगबाट धेरै हदसम्म बच्न सकिन्छ । त्यसैले यस विषयमा सचेत रहन आग्रह गर्दछु ।
 

प्रतिक्रिया दिनुहोस्