arthik abhiyan
ad banner

समृद्धिका लागि विकास प्रशासन

Sep 6, 2019 
लेख | दृष्टिकोण
NA
author avatar दीपक शर्मा

विकास प्रशासनको ठोस अवधारणा सन् १९६० को दशकबाट आएको हो । यो अवधारणा खास गरी गरीब र विकासोन्मुख मुलुकको आर्थिक विकासका लागि ध्वस्त भएका संरचनाको पुनर्निर्माण, स्थानीय स्रोतसाधनको समुचित उपयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता र यसका लागि क्षमता, प्रविधि र शैलीमा परिवर्तन गर्नुपर्ने जरुरी भएको सन्दर्भमा आएको हो । यस्तो परिवर्तन परम्परागत प्रशासनबाट सम्भव नहुनेदेखि खासगरी गरीब र विकासोन्मुख मुलुकको विकासका लागि विकास प्रशासनको सन्दर्भ अगाडि बढाइएको थियो ।

तत्कालीन समयमा विकास प्रशासनको सन्दर्भ अगाडि आउनुमा अर्को प्रमुख पक्ष हो : आर्थिक मन्दी, दोस्रो विश्वयुद्धको प्रभाव, संयुक्त राष्ट्रसंघद्वारा विकासशील देशका लागि अगाडि सारिएका आर्थिक तथा पूर्वाधार सहायता, शीतयुद्धको उत्कर्ष, विकासका विषयमा बढिरहेको प्रतिस्पर्धा, आपसी सहयोग तथा समन्वय, नयाँ सोच र प्रविधि आदि थिए । विकास प्रशासनले आम मानिसको विकास प्रतिको लगाव र विश्व नेतामा देखिएको विकासप्रतिको प्रतिबद्धतालार्ई ‘रिफलेक्ट’ गरेको थियो । सारमा भन्दा विकास प्रशासनको ध्येय राष्ट्र निर्माण, आर्थिक समृद्धि र सामाजिक समुन्नति थियो ।

विकास प्रशासनलार्ई सार्वजनिक प्रशासनको एक पक्षका रूपमा अंगीकार गरिएको छ । परम्परागत प्रशासन विविध खाले काम र समस्यामा जेलिँदै गएपछि र विकासका विभिन्न पक्षमा अवरोध सृजना भएपछि ती समस्याको निराकरण स्वरूप विकास प्रशासनको थालनी भयो । विकास प्रशासनले राष्ट्र निर्माण, आर्थिक वृद्धि र सामाजिक परिवर्तनको सिद्धान्त अंगीकार गरेको पाइन्छ । विकास प्रशासनका पिता मानिने इज्वार्ड वाइडनर लेख्छन् ‘विकास भनेको कार्यमूलक र लक्ष्यमूलक प्रशासन पद्धति हो ।’

विकास प्रशासनको लोकप्रियता चुलिनुमा खासगरी विकास प्रशासनको मुख्य लक्ष्य नै विकास व्यवस्थापन रहने, त्यस्तै यसमा जनसहभागिता, जवाफदेहिता, पारदर्शिता र उतरदायी हुने, विकास प्रशासनको जग नै लोकतान्त्रिक र समावेशी हुने आदि रहन्छ । विकास प्रशासन एक बहुआयमिक विषय हो । विद्वान्हरूका मतमा विकास प्रशासनका मूल क्षेत्रहरूमा ग्रामीण विकास, सामुदायिक विकास, शहरी विकास, प्रशासन विकास, कर्मचारी विकास, आर्थिक विकास, सांस्कृतिक विकास, परियोजना व्यवस्था र वातावरण संयोजन आदि पर्छन् । पछिल्लो समयमा विकास प्रशासनले पनि दिगो विकासका मान्यतालार्ई आफनो मार्गदर्शनका रूपमा स्वीकार गरिरहेको छ ।

नेपालमा पनि विकास र विकास प्रशासन र यसको आवश्यकताबारे समय–समयमा चासो र कार्यक्रमहरू हुने गरेका छन् । विकासका सन्दर्भमा हेर्दा १९५० पछिको त्यो तिर्सना अझै पूरा नभएको भन्न सकिन्छ । साथै विभिन्न समयमा भएका सामाजिक, राजनीतिक आन्दोलनले विकासको प्यास बढाए पनि त्यसको सहज पूर्ति भने नभएको विदितै छ तर पनि केचाहिँ हो भने विकासको बहस र कार्य ढिलो तर निरन्तर रूपमा अगाडि बढ्दै आएको छ । नेपालमा विकास प्रशासनको मार्ग समयसमयमा अवरुद्ध भए पनि निरन्तरता भने यसले अवलम्बन गरेको छ । २०५२ सालमा नेपालमा शुरू भएको आन्तरिक द्वन्द्वका कारण विकास नराम्रोसँग प्रभावित भयो ।

नेपाल गाँउ नै गाँउले बनेको देश हो र विकास प्रशासनको पहिलो क्षेत्र र सरोकार पनि ग्रामीण विकास हो । सामान्य बुझाइमा पनि गाँउमा बस्ने अधिकांश मानिसहरू गरीब हुन्छन् र तिनीहरूको राज्यका कुनै पनि निकायमा सहज पहुँच स्थापित भएको हुँदैन । अर्कोतिर विकासोन्मुख देशमा प्रशासन संचालकहरूको प्रवृत्ति के हुन्छ भने उनीहरू सुविधाभोगी र सुगमभोगी हुन्छन् । 

विकास प्रशासनले के मान्यता राख्छ भने प्रत्येक कल्याणकारी सरकारले विकास प्रशासन अन्तर्गत योजना कार्यान्वयन गर्ने सिलसिलामा गाँउको उन्नतिका लागि अहम् महत्त्व र प्राथमिकता दिनुपर्छ । यदि त्यसो गरिएन भने यसले कालान्तरमा द्वन्द्व र विद्रोहको जन्म गराउँछ । यो कुरा हाम्रै हकमा पनि लागू गरी हेर्दा २०५२ सालमा शुरू भएको युद्धको प्रारम्भ तिनै ठाँउमा भए जहाँ राज्यको उपस्थिति नै थिएन् भने केन्द्रले विभेदकारी निति अख्तियार गरिरह्यो ।

विकास प्रशासनले समेटने अर्को पक्ष भनेको सामुदायिक विकास हो । गाँउको विकासमा गाँउका जन्तालार्ई प्रत्यक्ष किसिमले सहभागी बनाउने सोचले सामुदायिकताको अवधारण विकास भयो । नेपालमा सातौ योजनादेखि नै विकास प्रशासनलार्ई समेटिएको भए पनि किन यो प्रभावकारी भएन् त भन्ने सवालको जवाफ के हो भने विकासमा स्थानीय सहभागिता भएन् जसले गर्दा अपनत्व सृजना भएन र विकास नै भएन वा त्यो प्रभावकारी देखिएन । 

विकास प्रशासनको अर्को मान्यता हो, सुन्दर शहरी विकास । नेपालमा पछिल्लो समय तीव्र शहरीकरणको अवधारण अगाडि बढाइएको छ तर पूर्वाधार र विनापूर्वतयारीका साथ निर्माण गरिएका यस्ता शहरले समस्या र जोखिमहरू ओगटेको देखिन्छ । विकास प्रशासनले पूर्वतयारीका साथ निर्माण गरिने शहरीकारणले विकासका सुन्दर पक्ष समेट्ने मान्यता राख्छ र शहरलार्ई त्यस देशको सभ्यतासँग जोड्छ ।

प्रशासन सुदृढीकरण पनि विकास प्रशासनको एक पूर्वशर्त हो । नेपालको प्रशासन अहिलेको अवस्थामा यति उल्झन र जटिलताले भरिएको छ कि यसको शुरुआत र अन्त्य पहिलाउन कठिन हुन्छ । विकास प्रशासनले प्रशासन, चुस्त, दुरुस्त र पारदर्शी हुनुपर्ने र जिम्मेवारी बोधले भरिएको हुनुपर्छ भन्छ । नेपालको प्रशासन सुधारका लागि विभिन्न समयमा आयोग र समितिहरू गठन गरिएका भए पनि तिनका सिफारिश अल्पत्र पारिँदा प्रशासन सुधार नै भएन र परम्परागत प्रशासनले विकासको बदलिँदो स्वरूपलार्ई पहिलाउन नै सकेन ।

विकासको मूल ध्येय जहिले पनि अर्थिक पक्षसँग जोडिएको हुन्छ । विकास प्रशासनको मूल मान्यता के हो भने आर्थिक वृद्धिको वितरण समन्यायिक हुनुपर्छ । विकासका सबै स्रोतसाधनमा सबै जनताको उपस्थिति रहनुपर्छ । विकासले सृजना गर्ने रोजगारी, अवसर सबैलार्ई बाँडिनुपर्छ । पछिल्लो समयमा आएर हेर्ने हो भने विकासका सन्दर्भमा वातावरण संवेदनशीलता पनि देखिनै पर्छ । विकास प्रशासनले यस सन्दर्भमा दिगो विकास र यसका मान्यतालार्ई हुबहु अनुसरण गरेका छ । मानव जातिको सम्बन्ध प्रकृतिसँग सन्दर्भित रहेकाले पानीको मुहान संरक्षण, वनजंगल संरक्षण, स्वच्छ हावा, पारिस्थितिक प्रणालीको रक्षा जस्ता विषयमा ध्यान केन्द्रित रहनैपर्छ ।

नेपालका लागि विकास प्रशासनको महत्त्व धेरै अगाडिदेखि नै रहेको कुरा सरकारी दस्तावेजले पनि पुष्टि गर्छ । तर, विगतको द्वन्द्व, राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती र अनेकखाले आन्दोलनका कारण यसको सही उपयोग भएका छैन । नेपालले अल्पविकसित मुलुकबाट बढोत्तरी गरी विकासोन्मुख मुलुकको छवि बनाउने जुन अभिलाषा राखेको छ र जसरी अहिले विकास र समृद्धिको नारा बनाइएको छ । त्यसका लागि विकास प्रशासनको अवधारणालाई आत्मसात् गर्नैपर्छ । 

लेखक अधिवक्ता हुन् ।
 

प्रतिक्रिया दिनुहोस्