arthik abhiyan
ad banner

कलेजो प्रत्यारोपणमा पनि सहुलियत दिनुपर्छ

Sep 6, 2019 
अन्तरवार्ता
Image Not Found
डा. दीपेश गुरुवाचार्य, कलेजो प्रत्यारोपण चिकित्सक, निदान अस्पताल

पहिले पहिले कलेजो प्रत्यारोपणका लागि विदेश जानुपर्ने बाध्यता भए पनि २०७३ सालदेखि नेपालमै कलेजो प्रत्यारोपण हुन थालेको छ । हालसम्म नेपालका पाँच जनामा कलेजो प्रत्यारोपण भइसकेको छ । हाल मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्र भक्तपुर, त्रिवि शिक्षण अस्पताल महाराजगञ्ज र चितवनको पुरानो तथा नयाँ मेडिकल कलेजले कलेजो प्रत्यारोपणका लागि अनुमतिपत्र पाएका छन् । मदिरापान, लागूऔषधको सेवन, हेपाटाइटिस ‘बी’ र ‘सी’ आदिका कारण कलेजो खराब हुने गरेको छ । कलेजोमा बोसो जम्दै जाँदा त्यसले पनि कलेजो नै फेर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । नेपालमा कलेजो रोगी बढ्दै गएकोमा वार्षिक अनुमानित १२ सय मानिस कलेजो प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने अवस्थामा रहेको डा. दीपेश गुरुवाचार्य बताउँछन् । प्रस्तुत छ, कलेजो प्रत्यारोपण, कलेजो फेल हुने कारण, नेपालमा प्रत्यारोपणको अवस्था लगायत विषयमा डा. गुरुवाचार्यसँग आर्थिक अभियानका काशीराम बजगाईंले गरेको कुराकानीको सार :

कलेजो प्रत्यारोपण भनेको के हो ?
कुनै अंग काम नलाग्ने भएपछि अर्को मानव शरीरबाट  झिकिएको स्वस्थ अंग त्यस ठाउँमा राख्नु अंग प्रत्यारोपण गर्नु हो । त्यसैगरी कलेजो काम नलाग्ने भएपछि पुरानो कलेजो झिकेर त्यसको सट्टा नयाँ कलेजो राखेर कलेजो प्रत्यारोपण गरिन्छ ।

कलेजो प्रत्यारोपण कसरी गरिन्छ ?
जीवित मानिस र मस्तिष्क मृत्यु भएका मानिस गरी दुई माध्यमबाट कलेजो प्राप्त हुन्छ । मस्तिष्क मृत्यु भएका मानिसको पूरै कलेजो झिकेर र जीवित मानिसको कलेजोको करीब आधा टुक्रा काटेर कलेजो प्रत्यारोपण गरिन्छ ।

जीवित मानिसले कलेजो कसरी दान गर्न सक्छ ?
जिउँदो मानिसको कलेजोको तौल, भोलुम हेरेर वयस्क मानिसले वयस्क मानिसलाई कलेजो दिँदा करीब ५० देखि ५५ प्रतिशत कलेजो काट्नुपर्छ । ठूलो मानिसले बच्चालाई दिएको छ भने सोभन्दा कम काटिन्छ ।

के कारण कलेजो फेल हुन्छ ? कस्तो अवस्थामा कलेजो फेर्नुपर्छ ?
मदिरापान, हेपाटाइटिस बी, हेपाटाइटिस सी, कलेजोमा जमेको बोसो, कलेजोको जन्मजात रोग, कलेजोको क्यान्सर लगायत कारण कलेजो फेल हुन सक्छ । अहिलेसम्म कलेजो फेल हुने अधिकांश कारण अल्कोहलको सेवन नै देखिएको छ । कलेजोमा लागेको रोगका कारण यो काम गर्न नसक्ने अवस्थामा पुग्यो र उक्त कलेजोमा देखिएको खराबीका कारण शरीरले काम गर्न नसक्ने नसक्ने भएपछि कलेजो फेर्नुपर्ने हुन्छ ।

कलेजो प्रत्यारोपणको प्रक्रिया के हुन्छ ?
सर्वप्रथम त कलेजोको समस्या लिएर आएका मानिसको जाँच गरिन्छ । ‘मेल्ड स्कोर’ जाँच गरेर उक्त व्यक्तिको कलेजोको अवस्थाबारे जानिन्छ । यसमा रगतको परीक्षण गरिन्छ, जसबाट स्कोर १४ भन्दा माथि देखिएमा कलेजो प्रत्यारोपण गर्न आवश्यक देखिन्छ । क्यान्सर बाहेकमा ‘मेल्ड स्कोर’ जाँच गरिने भए पनि कलेजोमा क्यान्सर छ भने यो परीक्षण गरिँदैन । उक्त अवस्थामा कलेजो जाँच गरी काटेर फाल्न मिल्ने छेउमा क्यान्सर लागेको रहेछ भने त्यो अंग काटेर फालिन्छ, नत्र कलेजो फेर्नुपर्ने हुन्छ ।

कलेजो फेल भएपछि कस्ता लक्षण देखिन्छन् ?
कलेजो फेल भएपछि जन्डिस बढ्दै जाने, औषधिले पनि रोक्न नसक्नेगरी पेटमा पानी जम्ने र पानीको मात्रा बढ्दै जाने, रगत बान्ता हुने र दिशामा पनि रगत देखिने, होश हराउँदै जाने लगायत लक्षण देखिन्छन् ।

कलेजो खराब हुनबाट कसरी बच्न सकिन्छ ?
मद्यपान र लागूऔषध दुव्र्यसन गर्नु नै भएन । हेपाटाइटिस ‘बी’ र हेपाटाइटिस ‘सी’ रोगको कारण पनि कलेजो फेल हुन सक्छ, जसकारण यस्तो रोग लागेपछि नियमित जाँच गरी यसको उपचार गर्नुपर्छ । विशेषतः लागूऔषध दुव्र्यसनमा लागेका मानिसलाई हेपाटाइटिस ‘सी’ हुन्छ । नियमित रगत चढाइरहनुपर्ने मानिसलाई पनि यो रोग लाग्न सक्छ । संसारमै हेपाटाइटिस ‘सी’को कारण बढी कलेजो फेल भएको पाइन्छ । असुरक्षित यौन सम्पर्क र रगतको माध्यमबाट हेपाटाइटिस ‘बी’ सर्छ । हेपाटाइटिस ‘बी’ रोग लागेकी आमाले सन्तान जन्माउँदा सन्तानमा पनि यो रोग सर्न सक्छ । कलेजोमा बोसो जमेपछि त्यसले पनि कलेजो फेल गर्न सक्छ । यस्ता कुरामा सचेत हुने हो भने कलेजो फेल हुनबाट धेरै हदसम्म बच्न सकिन्छ ।

नेपालमा कलेजो प्रत्यारोपण शुरू भएको धेरै भएको छैन । देशमै कलेजो प्रत्यारोपणको वातावरण कस्तो बनिरहेको छ ?
नेपालमा हालसम्म भएका कलेजो प्रत्यारोपण नियमित कलेजो प्रत्यारोपण गरिराख्ने विदेशी डाक्टरको प्राविधिक सहयोगमा भएका छन् । हालसम्म भक्तपुर मानवअंग प्रत्यारोपण केन्द्रमा तीन र त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा दुई गरी पाँचओटा प्रत्यारोपण भएका छन् । त्रिवि शिक्षण अस्पतालले मासिक एउटा कलेजो प्रत्यारोपण गर्ने योजना बनाएको छ ।

कलेजो प्रत्यारोपणपछि केही समस्या आउँछ ?
कलेजो प्रत्यारोपणपछि मानिस पहिलेकै जसरी स्वस्थ जीवन बाँच्न सक्छ । क्यान्सरका कारण प्रत्यारोपण गरिएको कलेजोमा केही हदसम्म केही व्यक्तिमा पुनः क्यान्सर देखिने सम्भावना हुन्छ । तर अन्य कारण कलेजो फेल भएर प्रत्यारोपण गरिएको भए कलेजोको आयु लामो हुन्छ । प्रत्यारोपण गरिएको कलेजोलाई शरीरले अस्वीकार गर्न खोज्ने हुँदा जीवनभर औषधि सेवन गर्नुपर्छ । नियमित जाँच र परामर्शमा बस्नुपर्छ ।

कलेजो प्रत्यारोपणपछि सामान्य अवस्थामा फर्किन कति समय लाग्छ ?
कलेजो आधा काटेर दान गर्ने व्यक्ति १ हप्ताभित्र अस्पतालबाट डिस्चार्ज भइसक्छ । त्यसपछि केही समय आराम गरेपछि ऊ दैनिक जीवनशैलीमा फर्कन सक्छ । प्रत्यारोपण गरिएको व्यक्ति २ देखि ४ हप्ता जति अस्पतालमा बस्नुपर्छ । त्यसको २–३ महीनापछि नियमित काममा फर्कन सक्छ ।

प्रत्यारोपणका लागि अंग पाउन कत्तिको सहज छ ?
मस्तिष्क मृत्यु भनेको मानिसको मृत्यु नै हो । मस्तिष्क मृत्यु भएको मानिसका आठओटा अंग अन्य जीवित मानिसलाई काम आउन सक्छन् । मरेर जान लागेको मानिसबाट प्राप्त अंगदानले अन्य मानिसलाई बचाउन सकिने हुँदा सर्वप्रथम सबैले मृत्युपछि अंगदान गर्नु राम्रो हुन्छ । स्पेन, अमेरिका लगायत देशमा प्रत्यारोपण गर्ने ८० प्रतिशतभन्दा बढी अंग मस्तिष्क मृत्युबाट प्राप्त हुन्छ । हाम्रो देशमा यसको तथ्यांक उल्टो छ ।

यसको सहजताका लागि के आवश्यक छ ?
मुख्यतः जनचेतनाको अभावकै कारण मानिसहरू अंगदान गर्न नचाहेका हुन् । कतिले यसको बारेमा जानकारी पनि पाएका छैनन् । सबैलाई यससम्बन्धी चेतना फैलाउन आवश्यक छ ।

अन्त्यमा के भन्नुहुन्छ ?
सरकारी स्तरबाट मिर्गौला प्रत्यारोपणमा केही सहुलियत दिएजस्तै कलेजो प्रत्यारोपणका लागि पनि सहुलियत दिन आवश्यक देखिन्छ । त्यस्तै, आप्mनो मृत्युपश्चात् अंग दान गर्न पनि सबैलाई आग्रह गर्दछु ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्